Bodybuilding supplementen: wat werkt, wat niet en in welke volgorde

Shandor de Prouw13 min lezen

Vier producten halen de lat voor een bodybuilder: creatine monohydraat, eiwitpoeder, cafeine en, voor een smalle groep sporters, beta-alanine. Daarnaast staat het aanvullen van een micronutrient waarvan een meting laat zien dat je er te weinig van hebt, en dat is geen supplementvraag maar een bloedwaardevraag. De rest van het schap, van BCAA tot testosteronboosters tot vetverbranders, voegt bij een atleet die zijn training en zijn voeding op orde heeft niets meetbaars toe. Die lijst is kort omdat hij al jaren kort is: het IOC kwam in zijn consensusverklaring over supplementen op vrijwel dezelfde opsomming uit. En het is een lijst die pas iets oplevert nadat de rest staat, want samen zijn deze vier goed voor een paar procent bovenop je resultaat en niet voor het resultaat zelf.

Deze pagina is de ingang van ons supplementenonderwerp. Per product staat hieronder wat het doet, hoe hard het bewijs is, en wanneer het bij onze atleten op het schema komt. De posts die dieper op een los product ingaan staan er met een link bij.

Waarom de volgorde belangrijker is dan de lijst

De meeste mensen die deze vraag stellen hebben hem te vroeg gesteld. Een supplement werkt op de marge van wat je training en je voeding al doen, en die marge is klein. Wie zijn sets per spiergroep niet op orde heeft, wie elke week dezelfde gewichten tilt, of wie structureel onder zijn eiwitbehoefte eet, heeft een probleem dat geen enkel potje oplost.

Uit onze eigen intakes. Een nieuwe atleet komt binnen met gemiddeld zes tot negen producten in gebruik. Na de eerste week staan er nog twee of drie op het schema, bijna altijd creatine en een eiwitpoeder, en bij een enkeling cafeine voor de zware sessies. In het krachtlogboek van de weken daarna is van dat opruimen niets terug te zien: dezelfde atleten voegen herhalingen toe op dezelfde oefeningen, omdat we in diezelfde periode hun volume en hun dagtotaal hebben vastgezet. Wat we er wel aan zien is dat de aandacht verschuift. Zolang er een kast met potten staat, gaat het gesprek over het laatste product dat iemand ergens langs zag komen en niet over de twee getallen die zijn resultaat bepalen.

De praktische volgorde is daarmee gegeven. Eerst je trainingsvolume en je progressie over de weken, want daar komt de prikkel vandaan; hoe je die prikkel stuurt staat bij progressieve overload. Daarna je dagtotaal aan calorieen en eiwit, want dat bepaalt of er bouwmateriaal en energie tegenover die prikkel staan. Dan je slaap, omdat een week met te weinig slaap je sessies kost. Pas daarna is een supplement een zinnige vraag, en dan nog alleen als je weet wat je van het middel verwacht.

Wat bewezen betekent bij een supplement

Op een verpakking staat zelden een leugen, en dat is precies het probleem. Een claim als "draagt bij aan de opbouw van spiermassa" slaat meestal op een werkzaamheid die in een laboratorium is aangetoond bij cellen of bij mensen met een tekort, en niet op een gemeten toename van spiermassa bij getrainde sporters. Tussen die twee zit de afstand die bij vrijwel elk supplement de hele discussie is.

Drie vragen maken dat verschil zichtbaar, en ze zijn bij elk product hetzelfde:

  • Is het gemeten bij mensen die trainen, over maanden? Een meting van de eiwitaanmaak over vier uur na een enkele portie zegt iets over een mechanisme en niets over wat er over twaalf weken aan je lichaam verandert.
  • Werd het vergeleken met een placebo, in een gerandomiseerde opzet? Een voor-en-nameting zonder controlegroep registreert vooral de training die de deelnemers in die periode deden.
  • Bleef het effect staan toen de voeding op orde was? Veel supplementen laten alleen effect zien bij mensen die te weinig binnenkregen van wat het supplement levert. Dan is het een correctie van een tekort, en dat is iets anders dan een toevoeging.

De consensusverklaring van het IOC uit 2018 past die lat toe op het hele aanbod. Na het doorlopen van de literatuur blijft daar een korte opsomming over van producten die direct iets aan prestatie toevoegen: cafeine, creatine, bepaalde buffermiddelen en nitraat. De auteurs zetten er twee dingen bij die voor ons zwaarder wegen dan de lijst zelf. Een volledige beoordeling van iemands voeding hoort vooraf te gaan aan elke beslissing over supplementen. En het gebruik ervan brengt een eigen risico mee, namelijk dat er in een potje iets zit wat er niet op staat.

Nitraat, meestal verkocht als bietensapconcentraat, valt voor een bodybuilder buiten de boot. Het bewijs daarvoor komt uit duurinspanning en uit herhaalde sprints, en het effect op een set van acht herhalingen in de sportschool is niet het effect dat daar gemeten is.

Creatine monohydraat

Dit is het enige supplement in de lijst waarvan het effect op kracht en spiermassa bij getrainde sporters in honderden studies is vastgelegd. Creatine ligt in je spier opgeslagen als fosfocreatine, en dat is de voorraad waaruit ATP in de eerste seconden van een zware set wordt teruggemaakt. Aanvullen vult die voorraad tot aan zijn plafond, en in de positiebepaling van de International Society of Sports Nutrition uit 2017 staat die toename op twintig tot veertig procent boven wat je uit je voeding haalt.

Wat dat in de sportschool oplevert is een herhaling of anderhalve herhaling extra op je latere sets bij hetzelfde gewicht. Dat klinkt klein en het is ook klein, maar het is een prikkel die zich elke sessie herhaalt, en over een blok van twaalf weken is dat het verschil dat in een logboek zichtbaar wordt. Wat het niet doet: het bouwt zelf geen spier, het werkt niet harder bij een hogere dosering, en het heeft geen effect op een set die vooral door je conditie wordt begrensd.

De praktijk is navenant simpel. Monohydraat is de vorm die onderzocht is, en geen van de duurdere varianten heeft laten zien dat hij meer in de spier krijgt. Vijf gram per dag bij een vaste maaltijd volstaat, elke dag, ook op rustdagen, omdat je een voorraad vult en geen moment opvangt. Kuren is niet nodig en levert niets op. Of je in de eerste week sneller vol wil zitten is de enige keuze die er te maken valt, en die staat uitgewerkt in is een creatine laadfase nodig.

Verder leren

Hoe fosfocreatine je laatste herhalingen bepaalt en hoe je dat terugleest in je volume per week, staat met de onderliggende studies uitgewerkt in de New Breed Academy, inclusief een forum waar onze coaches meelezen.

Eiwitpoeder

Eiwitpoeder staat in het supplementenschap, maar het is een eiwitbron met een prijs per gram eiwit en zo hoort het ook beoordeeld te worden. Het doet niets wat kipfilet of kwark niet doet; het doet het alleen sneller en op een moment waarop vast eten niet lukt.

De meta-analyse van Morton en collega's uit 2018 legde negenenveertig gerandomiseerde studies met 1.863 deelnemers naast elkaar en vond een toename van de vetvrije massa van ongeveer 0,3 kilo door eiwitsupplementatie, met een kleine krachtwinst erbij. Het getal dat de vraag beslist staat in dezelfde publicatie: boven een dagtotaal van ongeveer 1,62 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht leverde extra eiwit geen aantoonbare winst meer op. Het poeder deed in die studies dus niets eigens, het tilde deelnemers die te laag zaten naar een inname waarbij ze wel groeiden.

Daarmee hangt de vraag of je het nodig hebt volledig aan je eigen dagtotaal. Haal je dat uit vast eten, dan verandert een shake niets. Blijf je eronder, dan is poeder de goedkoopste manier om het gat te dichten op het moment waarop het gat valt. Waar dat dagtotaal voor jou hoort te liggen staat in hoeveel eiwit per dag voor spiermassa, en de afweging per situatie staat in is een eiwitshake nodig.

Cafeine

Cafeine is het best onderzochte prestatiemiddel dat vrij te koop is. De positiebepaling van de ISSN uit 2021 noemt kleine tot matige effecten op spieruithoudingsvermogen, bewegingssnelheid, kracht, sprinten, springen en werpen, met de meest consistente winst bij duurinspanning. Voor een krachtsessie betekent dat in de praktijk een hogere uitvoeringssnelheid en een of twee herhalingen meer op de sets waar het zwaar wordt.

Er staan vier beperkingen tegenover die je zelf moet wegen. Het effect verschilt sterk per persoon, deels door erfelijke verschillen in hoe snel je cafeine afbreekt. Zeer hoge hoeveelheden geven meer bijwerkingen zonder dat er extra prestatie tegenover staat. Het gangbare moment van innemen in het onderzoek ligt rond een uur voor de inspanning, wat betekent dat een avondtraining je slaap raakt. En wie elke dag koffie drinkt, haalt uit dezelfde hoeveelheid minder effect dan wie dat niet doet.

Bij ons staat cafeine daarom niet dagelijks op het schema. Het is een middel voor de twee of drie sessies per week waarin een zwaar werkgewicht op het programma staat, en voor een wedstrijddag. Wie het elke dag gebruikt, verliest het precies op het moment dat hij het nodig heeft.

Beta-alanine

Beta-alanine is de voorloper van carnosine, een stof die in je spier als buffer werkt tegen de verzuring die bij een lange, zware set optreedt. De positiebepaling van de ISSN uit 2015 komt op vier weken aanvullen met vier tot zes gram per dag om het carnosinegehalte in de spier aantoonbaar te verhogen, met de duidelijkste prestatiewinst bij inspanningen van ongeveer een tot vier minuten.

Dat tijdvenster is waarom het voor de meeste bodybuilders niet de moeite is. Een set van acht tot twaalf herhalingen duurt dertig tot vijftig seconden en valt daar ruim onder. Wie veel met hogere herhalingen werkt, drop sets of lange supersets doet, of naast zijn krachttraining op de fiets of de roeier zit, valt wel binnen dat venster. Het effect komt bovendien pas na weken, want je vult een voorraad in de spier en niet een piek op de dag zelf. Een schepje in je preworkout op de dag van je training doet dus niets. Welke sets wel in dat venster vallen en wat twee studies bij krachtgetrainde mannen vonden, staat in werkt beta-alanine voor krachttraining.

De tinteling in je gezicht en je armen die veel mensen ervaren is het bekendste bijverschijnsel. Dat is onschuldig en het is te beperken door de dagelijkse hoeveelheid over meerdere kleinere porties te verdelen.

Vitamines en mineralen: meten in plaats van gokken

Een micronutrient aanvullen werkt alleen als je er te weinig van hebt. Boven dat punt doet extra niets, en bij de vetoplosbare vitamines kun je er met een flinke dosering ook overheen gaan. Dat maakt het een bloedwaardevraag en geen supplementvraag: je vult aan wat een meting laat zien en je slikt niet preventief een handvol potjes.

In Nederland is vitamine D de uitzondering die bij vrijwel iedereen terugkomt, omdat de zonkracht hier een half jaar lang te laag is om er zelf genoeg van te maken en voeding er weinig van levert. Dat is ook de reden dat het bij ons standaard in het bloedonderzoek zit; wat er bij een krachtsporter aan vastzit staat in vitamine D tekort bij krachtsporters. IJzer is de tweede die geregeld opduikt, vooral bij vrouwen en bij wie weinig rood vlees eet, en juist daar is zelf aanvullen zonder meting onverstandig. Welke waarden we standaard laten bepalen en waarom, staat in bloedwaarden bij bodybuilding.

Een multivitamine is in dat licht geen oplossing maar een gok met een brede spreiding. Hij levert van alles een beetje, meestal te weinig om een werkelijk tekort te corrigeren en genoeg om de meting erna te vertroebelen.

Wat eraf kan

De producten hieronder komen in vrijwel elke intakelijst voor. Ze hebben geen van alle bewijs dat standhoudt bij iemand die genoeg eet en serieus traint.

  • BCAA. Drie van de negen essentiele aminozuren, terwijl je lichaam ze voor nieuw spiereiwit alle negen tegelijk nodig heeft. Haal je je dagtotaal, dan krijg je deze drie al ruim binnen. De uitwerking staat in zijn BCAA supplementen nuttig.
  • Glutamine. Onderzocht bij patienten met zware verbrandingen en in de kliniek, en van daaruit naar de sportschool verhuisd. Bij gezonde sporters met voldoende eiwitinname is er geen effect op spiermassa of herstel aangetoond.
  • Testosteronboosters. Tribulus, D-asparaginezuur en de kruidenmengsels eromheen. Waar er al een effect op testosteron is gemeten, is het klein, tijdelijk en zonder gevolgen voor spiermassa of kracht.
  • Vetverbranders. Het werkzame bestanddeel is vrijwel altijd cafeine, aangevuld met stoffen die het etiket vullen. Je betaalt een veelvoud voor hetzelfde middel dat hierboven al staat, en je energiebalans verandert er niet van.
  • Exotische creatinevormen. HCl, ethylester, gebufferde varianten. Ze moeten het opnemen tegen monohydraat, en geen van hen heeft laten zien dat er meer creatine in de spier terechtkomt.
  • Weight gainers. Een caloriebron met veel koolhydraten en weinig eiwit per portie. Prima als je die calorieen nodig hebt, maar reken hem dan bij je voeding en niet bij je supplementen.

Blijft er een product over waar je aan gehecht bent, dan is er een eenvoudige test: haal het er acht weken af en kijk wat je logboek doet. Vrijwel niemand ziet een verschil, en wie het wel ziet weet daarna tenminste waarom hij het gebruikt.

Wat er in het potje zit dat er niet op staat

Supplementen vallen onder de levensmiddelenwetgeving en niet onder die voor geneesmiddelen. Er is dus geen partijcontrole voordat iets in het schap ligt, en de verantwoordelijkheid voor wat erin zit ligt bij de fabrikant. Het IOC wijst in zijn consensusverklaring expliciet op de kans dat er stoffen in een product zitten die niet op het etiket staan, met een dopingovertreding als gevolg voor de sporter die het gebruikt. Die kans is het grootst bij producten die juist een hormonaal of prestatieverhogend effect beloven, en het kleinst bij een enkelvoudig poeder van een grote fabrikant.

Dat is te ondervangen zonder dat het ingewikkeld wordt. Koop enkelvoudige producten in plaats van mengsels met tien ingredienten, want hoe korter de lijst, hoe minder er te verbergen valt. Kies waar mogelijk een product met een keurmerk van een onafhankelijk laboratorium. In Nederland is dat de NZVT-lijst, internationaal is Informed Sport de bekendste; sta je op een wedstrijdlijst, dan is dat geen overweging maar een voorwaarde. Wie niet aan wedstrijden meedoet heeft dezelfde reden in een mildere vorm: je wil weten wat je binnenkrijgt.

Hoe wij een supplementenlijst opbouwen

  1. Alles eraf wat geen eiwitbron is en geen eigen bewijs heeft. Dat maakt zichtbaar wat er daarna verandert en het scheelt geld dat ergens anders beter terechtkomt.
  2. Drie dagen wegen, waarvan een weekenddag, en het dagtotaal aan eiwit en calorieen per kilo uitrekenen. Zonder die twee getallen is elke supplementvraag een gok.
  3. Creatine monohydraat erbij, vijf gram per dag bij een vaste maaltijd, en daarna niet meer over nadenken.
  4. Een eiwitpoeder alleen op de momenten waarop het dagtotaal anders niet haalbaar is, en eraf zodra een vaste maaltijd op die plek past.
  5. Bloedonderzoek voor de micronutrienten, en aanvullen wat de uitslag aanwijst in plaats van wat het schap aanbiedt.
  6. Cafeine reserveren voor de zware sessies en voor een wedstrijddag, zodat het middel blijft werken op de dag dat het moet werken.
  7. Na acht weken beoordelen op herhalingen bij gelijk gewicht en op je weekgemiddelde op de weegschaal, en pas dan opnieuw naar de lijst kijken.

Die volgorde ligt bij ons niet aan het product maar aan wat we in de logboeken terugzien. Hoe we dat per atleet invullen en wat er bij een wedstrijdvoorbereiding anders aan is, staat op onze pagina over supplementen.

Wil je weten wat er bij jou wel en niet toe doet?

Bij New Breed rekenen we eerst je trainingsvolume en je dagtotaal door, daarna kijken we naar je bloedwaarden, en pas daarna naar wat een aanvulling daar nog aan toevoegt. Je hoort wat eraf kan, wat blijft staan en met welke reden.

Plan je intake

Bronnen

  1. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439-455. PMID 29540367
  2. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18. PMID 28615996
  3. Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018;52(6):376-384. PMID 28698222
  4. Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT, et al. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2021;18(1):1. PMID 33388079
  5. Trexler ET, Smith-Ryan AE, Stout JR, et al. International society of sports nutrition position stand: Beta-Alanine. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:30. PMID 26175657

Over de auteur

Shandor de Prouw, Oprichter en hoofdcoach, New Breed Coaching. Meer over het team.