Leverwaarden ASAT en ALAT verhoogd door sporten: kijk je naar spier of naar lever?

Verhoogde ASAT en ALAT betekenen bij iemand die zwaar traint meestal dat er spierweefsel is belast en niet dat er iets met je lever is. Beide enzymen zitten namelijk ook in skeletspier, en na een zware sessie lekken ze mee met CK en myoglobine. Het onderscheid maak je met drie gegevens uit dezelfde afname: GGT en bilirubine komen wel uit de lever en bewegen bij spierschade niet mee, CK laat zien hoe zwaar je spieren belast waren, en het aantal dagen tussen je laatste zware training en de prik bepaalt of de meting überhaupt iets zegt. Staan ASAT en ALAT hoog terwijl GGT en bilirubine normaal zijn en CK ook verhoogd is, dan kijk je naar spier. De eerste stap is dan opnieuw meten in een rustige week, en niet een leveronderzoek.

ASAT en ALAT zijn geen zuivere leverwaarden

ASAT, op Engelstalige uitslagen AST en op oudere formulieren GOT, zit in lever, hart, nier, rode bloedcellen en skeletspier. Dat enzym is van zichzelf dus weinig specifiek. ALAT, op dezelfde uitslagen ALT, geldt als de leverspecifieke van de twee. In vergelijking met ASAT klopt dat, maar het is geen absolute regel, want ook ALAT komt in skeletspier voor.

Dat laatste is in de kliniek netjes vastgelegd bij mensen bij wie de spier zelf het probleem is. Nathwani en collega's beschreven in 2005 een groep patiënten met een spierziekte en zonder aanwijzingen voor leverziekte. Bij een groot deel van hen was niet alleen ASAT maar ook ALAT verhoogd, en die verhoging bewoog mee met CK. Hun conclusie voor de praktijk: een verhoogd ALAT bij iemand met een hoog CK rechtvaardigt geen leveronderzoek voordat de spier is uitgesloten.

Het overzicht van Kim en collega's uit 2008 in Hepatology zet daar de andere kant naast. ALAT is in de bevolking een bruikbare, goedkope aanwijzing voor leverziekte, en een verhoging die blijft staan hoort uitgezocht te worden. Beide dingen zijn tegelijk waar, en dat is precies waarom een losse uitslag zonder context niet te lezen is.

Wat één zware sessie met je uitslag doet

De omvang van het effect verrast vrijwel iedereen die het voor het eerst ziet. In de studie van Pettersson en collega's uit 2008 deden vijftien gezonde mannen zonder krachttrainingservaring één krachttrainingssessie van een uur. Daarna stegen ASAT, ALAT, LD, CK en myoglobine allemaal fors, en zeven dagen later stonden ze nog steeds verhoogd. ASAT steeg daarbij sneller dan ALAT, waardoor de verhouding tussen die twee bij alle deelnemers boven de 1 uitkwam.

Twee dingen volgen daaruit. Ten eerste: een uitslag die kort na een ongewone of zware sessie is afgenomen, zegt niets over je lever. Ten tweede: de termijn waarop dat effect wegebt is langer dan de 72 uur die voor CK vaak wordt aangehouden. Voor een getrainde atleet die zijn gebruikelijke sessie draait, zijn drie dagen meestal genoeg. Na een ongewone belasting, veel excentrisch werk of een eerste sessie na een pauze kan het een tot twee weken duren voordat je transaminasen terug zijn.

De waarden die het onderscheid maken

Vraag ASAT en ALAT nooit los aan. Deze vier gegevens uit dezelfde afname maken samen duidelijk waar je naar kijkt.

Waarde	Bij spierbelasting	Bij een leverprobleem
CK	duidelijk verhoogd, vaak een veelvoud	normaal
GGT	normaal; dit enzym komt niet uit skeletspier	meestal verhoogd
Bilirubine	normaal	verhoogd bij ernstiger beelden
ASAT/ALAT	verhouding vaak boven 1, ASAT voorop	wisselend; bij leververvetting staat ALAT vaak voorop

GGT is in dit rijtje de scheidsrechter. Het enzym komt uit de lever en de galwegen en niet uit skeletspier, dus een verhoogd ASAT met een volstrekt normaal GGT wijst van de lever weg. Loopt GGT wel mee omhoog, dan heeft je training waarschijnlijk niet de hoofdrol en zijn alcohol, overgewicht, leververvetting of medicatie waarschijnlijker verklaringen.

Pas wel op met de verhouding tussen ASAT en ALAT als los argument. Een verhouding boven 1 past bij spierschade, maar hij past ook bij leverschade door alcohol. De verhouding is een aanwijzing en geen bewijs; CK en GGT beslissen.

Opnieuw meten, en dan goed

De meeste discussies over verhoogde leverwaarden bij sporters verdwijnen bij een tweede meting onder nette omstandigheden. Houd deze punten aan.

1. Een rustige week vooraf. Geen zware sessie in de zeven dagen voor de prik, en zeker geen ongewone belasting of veel excentrisch werk.
2. Vraag CK en GGT er altijd bij. Zonder die twee is een verhoogd ASAT niet te duiden en moet je over een maand opnieuw.
3. Nuchter en in de ochtend, zodat de uitslag vergelijkbaar is met je vorige meting.
4. Geen alcohol in de 72 uur ervoor. Alcohol raakt juist GGT, en dat is de waarde waarop je je conclusie baseert.
5. Noteer wat je slikt. Pijnstillers, antibiotica, maagzuurremmers en kruidenextracten uit de supplementenhoek kunnen je transaminasen optillen.
6. Hetzelfde lab. Bovengrenzen voor ALAT verschillen per lab en per methode, en bij een grenswaarde bepaalt dat of je uitslag rood of zwart is.

Welke waarden er verder in een bruikbaar panel horen en hoe je ze naast elkaar legt, staat in bloedwaarden bij bodybuilding. De uitleg per waarde staat op onze pagina over bloedonderzoek voor sporters.

Wanneer het wél je lever is

Er zijn drie patronen waarbij de verklaring niet in je training zit.

GGT loopt mee. Dan gaat het om lever of galwegen. Alcohol is hier de eerste vraag, ook bij hoeveelheden die iemand zelf als normaal beschouwt.

CK is normaal terwijl ASAT en ALAT verhoogd blijven. De spierroute is dan dicht. Bij krachtsporters is leververvetting de meest voorkomende verklaring, en die hangt samen met een hoog vetpercentage, een lang doorgelopen opbouwperiode en een hoge inname van fructose. Hoe je een opbouwperiode netjes afsluit staat bij spiermassa opbouwen.

De waarden blijven staan na weken rust. Dat hoort bij een arts. Hepatitis, een auto-immuunziekte van de lever, schildklierproblemen en coeliakie staan allemaal op die lijst, en geen daarvan los je met een trainingsaanpassing op.

Eén categorie verdient aparte aandacht: prestatiebevorderende middelen. Oraal ingenomen androgenen die chemisch zijn aangepast om de lever te passeren, belasten dat orgaan aantoonbaar, en dan staan verhoogde transaminasen samen met een stijgend GGT en een zakkend HDL. Wat daar fysiologisch gebeurt, zonder schema's en zonder aanbevelingen, staat op onze pagina over anabolen en gezondheid.

Wanneer je niet wacht

Een verhoogde transaminase op papier is zelden een spoedgeval. Deze klachten erbij zijn dat wel: donkere, cola-kleurige urine, spierpijn en zwelling die niet in verhouding staan tot je sessie, misselijkheid, geel oogwit of jeukende huid. De eerste twee wijzen op afbraak van spierweefsel die de nier belast, en dat is een medisch beeld dat snel beoordeeld hoort te worden. Een coach heeft daar geen rol in.

Wat een verhoogd ASAT niet is

Het is geen maat voor de kwaliteit van je training. Een hoog CK met hoge transaminasen zegt dat je spieren beschadigd zijn, en spierschade is niet hetzelfde als groeiprikkel. Wie zijn sessies afmeet aan hoe kapot hij erna is, stuurt op het verkeerde getal; waar je in plaats daarvan op stuurt staat op onze pagina over progressieve overload.

Het is ook geen reden om met creatine te stoppen. Creatinesuppletie verhoogt je serumcreatinine en daarmee de berekende nierfunctie op papier; met ASAT en ALAT heeft het niets te maken. Die twee verwarringen worden vaak op één hoop gegooid omdat ze allebei bij een geschrokken sporter op dezelfde uitslag staan.

En het is geen los getal. ASAT en ALAT betekenen iets in combinatie met CK, GGT en bilirubine, en pas over meerdere metingen heen. Eén uitslag uit een week waarin je gewoon hebt doorgetraind, is geen bevinding maar een momentopname van je trainingsbelasting.