Bloedonderzoek laten doen als sporter: route, panel en voorwaarden

Als sporter kun je bloedonderzoek op drie manieren laten doen: via je huisarts, door het zelf aan te vragen bij een prikdienst die zonder verwijzing werkt, of via de arts waarmee je begeleiding samenwerkt. Heb je klachten, dan begin je bij de huisarts: dat kost je niets extra en er zit iemand tegenover je die medisch mag beoordelen. Wil je een volledig panel om je herstel en je hormonen te volgen zonder dat er iets aan de hand is, dan is zelf aanvragen vaak de enige route die het hele pakket oplevert, want een huisarts vraagt aan wat zijn vraag nodig heeft en niet wat jij wil zien. Zorg in alle gevallen dat je in de ochtend prikt, nuchter, en minstens 72 uur na een zware sessie, en vraag een uitslag met getallen op, niet alleen de mededeling dat alles goed is.

Die laatste twee punten bepalen of je er iets aan hebt. Een panel dat op de verkeerde dag is afgenomen kost hetzelfde als een panel dat goed is afgenomen, en een uitslag die je niet op papier hebt staan kun je over een halfjaar niet vergelijken.

De drie routes, en waar ze in verschillen

Ze verschillen niet in de kwaliteit van de meting. Een lab dat voor een huisarts prikt en een lab dat voor een zelfaanvraag prikt gebruiken dezelfde apparatuur en vaak zelfs hetzelfde lab. Het verschil zit in wat er op het formulier mag staan en wie de uitslag met je doorneemt.

Route	Wat je krijgt	Waar je tegenaan loopt
Huisarts	Aanvraag op medische indicatie, uitleg door een arts, vergoed binnen je basisverzekering op je eigen risico	Alleen de waarden die bij de klacht horen. Een compleet hormoonblok of ferritine zonder klacht wordt zelden aangevraagd
Zelf aanvragen	Je bepaalt het panel, je hebt de uitslag meestal binnen enkele werkdagen, geen verwijzing nodig	Je betaalt het zelf en de uitleg blijft beperkt tot een referentiebereik naast je getal. Bij een afwijking moet je alsnog naar een arts
Via je begeleiding	Een panel dat op je trainingsfase is afgestemd, en een uitslag die naast je logboek en je gewicht wordt gelegd	Hangt af van met wie je werkt. Een coach is geen arts en hoort door te sturen zodra een waarde buiten zijn gebied valt

In de praktijk combineren de meeste atleten die het serieus volgen route één en twee: wat er medisch nodig is loopt via de huisarts, en de aanvullende waarden die een krachtsporter wil zien vragen ze er zelf bij aan. Welke waarden dat zijn en waarom, staat per blok uitgewerkt op onze pagina over bloedonderzoek voor sporters.

Wat je op het formulier zet

Dit is waar het zelf aanvragen zijn geld verdient en waar de meeste mensen een onvolledig pakket kopen. Veel aanbieders verkopen kant-en-klare pakketten met namen als "sportpanel", en wat daarin zit verschilt sterk. Loop deze lijst na voordat je afrekent.

• Volledig bloedbeeld, met hemoglobine, hematocriet en trombocyten. Niet alleen hemoglobine.
• Nier: creatinine en eGFR, en cystatine C als je veel spiermassa hebt of dagelijks creatine gebruikt.
• Lever: ASAT, ALAT, GGT en bilirubine. GGT is de waarde die lever en spier uit elkaar houdt, en die ontbreekt het vaakst.
• CK. Zonder CK is een verhoogd ASAT niet te duiden en moet je opnieuw prikken.
• Hormonen: totaal testosteron, SHBG, albumine, LH, FSH en oestradiol. Totaal testosteron alleen is een halve meting, omdat je SHBG bepaalt hoeveel ervan beschikbaar is.
• Schildklier: TSH, vrij T4 en vrij T3. Vrij T3 is de waarde die tijdens een lange cut zakt.
• Stofwisseling: nuchtere glucose en HbA1c. HbA1c zegt meer, omdat het niet van gisteren afhangt.
• Vetten: totaal cholesterol, LDL, HDL en triglyceriden, en ApoB als de aanbieder het heeft.
• Voorraden: ferritine, vitamine D en vitamine B12, met hs-CRP erbij om ze te kunnen beoordelen.

Dat laatste punt wordt vaak overgeslagen. Ferritine is ook een ontstekingseiwit, dus een week met zware belasting of een opkomende infectie duwt de waarde omhoog en kan een tekort verbergen. Prik je hs-CRP er niet bij, dan weet je bij een normaal ferritine niet of je voorraad echt op peil is.

De voorwaarden waaronder je prikt

De omstandigheden rond de afname verschuiven je uitslag meer dan de meeste mensen denken, en ze zijn gratis onder controle te houden.

Minstens 72 uur na een zware sessie, en bij ongewone belasting langer. In de studie van Pettersson en collega's uit 2008 deden vijftien gezonde mannen zonder krachttrainingservaring één krachttraining van een uur. Daarna stegen ASAT, ALAT, CK en myoglobine fors, en een week later stonden die waarden nog steeds verhoogd. Voor een getrainde atleet die zijn gebruikelijke sessie draait is drie dagen rust doorgaans genoeg; na een eerste sessie na een pauze of veel excentrisch werk heb je er langer voor nodig. Hoe je in zo'n uitslag spier van lever onderscheidt, staat in leverwaarden ASAT en ALAT verhoogd door sporten.

In de ochtend, voor het hormoonblok tussen zeven en tien uur. Testosteron volgt een dagritme met de hoogste waarden vroeg. Brambilla en collega's prikten in 2009 bij dezelfde mannen 's ochtends en later op de dag; de latere metingen lagen duidelijk lager, genoeg om mannen die 's ochtends binnen het normale bereik vielen bij een middagmeting onder de ondergrens te laten uitkomen. Prik dus elke keer rond hetzelfde tijdstip, anders meet je het verschil tussen twee momenten van de dag in plaats van een verandering in jezelf.

Nuchter, met één nuancering. Acht tot twaalf uur niet eten houdt je glucose en insuline vergelijkbaar en is daarom de eenvoudigste regel. Voor je lipiden is het strikt gezien niet meer nodig: het gezamenlijke standpunt van de European Atherosclerosis Society en de EFLM uit 2016 stelt dat een lipidenprofiel in de meeste gevallen niet nuchter hoeft te worden afgenomen, omdat het verschil tussen nuchter en niet-nuchter klein is. Het blijft praktisch om het toch te doen, zodat al je metingen onder dezelfde omstandigheden tot stand komen.

Goed gedronken, en geen alcohol in de 48 uur ervoor. Uitgedroogd prikken tilt je hematocriet, hemoglobine en eiwitwaarden allemaal tegelijk op. Alcohol raakt juist GGT, de waarde waarop je je conclusie over je lever baseert.

Hetzelfde lab, elke keer. Referentiebereiken en meetmethodes verschillen per lab, bij hormonen het meest. Twee uitslagen van twee aanbieders zijn slecht naast elkaar te leggen, en dat is precies wat je een halfjaar later wil doen.

Waar je op let bij een aanbieder

Vier dingen bepalen of een zelfaanvraag bruikbaar is.

1. Krijg je de getallen? Een uitslag met je waarde, de eenheid en het referentiebereik van het lab is het minimum. Een rapport met alleen groene en rode vinkjes is niet te vergelijken met een volgende meting.
2. Wordt er in een lab geprikt dat voor de zorg werkt? Een vingerprik thuis is voor een deel van de waarden bruikbaar, maar voor het hormoonblok en CK wil je een venapunctie.
3. Kun je het pakket uitbreiden? Een aanbieder waarbij je losse waarden kunt bijvoegen is op termijn goedkoper dan een vast pakket waar de helft van jouw lijst niet in zit.
4. Staat er een arts achter? Niet voor de uitleg van je trainingswaarden, maar voor het moment dat er iets uitkomt dat beoordeeld moet worden.

Vergelijk prijzen pas als de inhoud van de pakketten gelijk is. Het goedkoopste sportpanel is vaak het pakket waarin SHBG, CK en ferritine ontbreken, en dan betaal je twee keer.

Wat je daarna met de uitslag doet

Beoordeel je getallen eerst tegen je eigen vorige meting en pas daarna tegen het referentiebereik. Dat bereik is opgesteld op een doorsnee van de bevolking die grotendeels niet traint; onderaan dat bereik zitten met een waarde die nog net groen is, betekent niet dat er niets te verbeteren valt. Wat elke waarde betekent en welke bij krachtsporters standaard afwijken, staat in de uitleg per bloedwaarde.

Een losse afwijking herhaal je voordat je er iets aan verandert. Dag-tot-dagschommeling, het tijdstip van prikken en de week die eraan voorafging verklaren een groot deel van de afwijkingen die mensen laten schrikken. Bij een waarde die er werkelijk toe doet is opnieuw meten onder nette omstandigheden de eerste stap, en niet een supplement.

Noteer bij elke meting je gewicht, je fase, wat je slikt en hoe je week eruitzag. Zonder die context is een uitslag over een jaar een los getal. Dat geldt dubbel tijdens een lange cut, want dan bewegen je schildklier en je hormonen mee met je tekort; waarom dat gebeurt staat bij droogtrainen.

Wanneer je niet zelf aanvraagt

Bij klachten ga je naar de huisarts en niet naar een webshop. Onverklaarde vermoeidheid die weken aanhoudt, gewichtsverlies dat je niet hebt ingezet, kortademigheid, donkere urine na een sessie, geel oogwit: dat hoort bij iemand die mag onderzoeken en doorverwijzen. Een zelfaanvraag levert in die situatie een paar getallen op zonder dat er iemand naar jou kijkt, en dat kost tijd die je dan niet hebt.

Gebruik je prestatiebevorderende middelen of overweeg je dat, dan is dit nadrukkelijk geen onderwerp voor een los pakket. Welke waarden dan meelopen en waarom je ze vóór en tijdens wil hebben, staat zonder schema's op onze pagina over anabolen en gezondheid. De beoordeling hoort bij een arts.

Hoe vaak

Twee keer per jaar is voor een gezonde atleet zonder klachten een verstandig ritme. Dan zie je een trend en heb je een basislijn liggen voor het moment dat er wel iets is. Vaker meten is zinvol aan het begin en het eind van een lange cut, bij klachten die je niet kunt verklaren, en wanneer je een gemeten tekort aan het aanvullen bent. Minder dan één keer per jaar levert twee uitslagen op die zo ver uit elkaar liggen dat je niet meer kunt zeggen wat het verschil heeft veroorzaakt.