Creatinine verhoogd door creatine: kijk je naar je nier of naar je supplement?

Een verhoogd creatinine bij iemand die creatine gebruikt komt in de meeste gevallen uit het supplement en is geen aanwijzing voor nierschade. Creatine wordt in je lichaam langzaam omgezet in creatinine, en dat afbraakproduct is precies de stof waar een lab je nierfunctie aan afleest. Gebruik je creatine, dan stijgt de aanvoer en daarmee de waarde in je bloed, terwijl je nier hetzelfde werk blijft doen. Omdat de berekende nierfunctie, je eGFR, rechtstreeks uit dat creatinine volgt, zakt die op papier mee. Wat je bij zo'n uitslag doet is opnieuw meten met cystatine C erbij, een tweede maat voor nierfunctie die niet met je spiermassa of je supplement meebeweegt, plus ureum en albumine in de urine. Zijn die normaal, dan zit de verklaring in je supplement en je spiermassa. Wijken ze mee af, dan hoort er een arts naar te kijken.

De verwarring hier is niet dom, hij is ingebouwd. Creatinine is geen maat voor hoe goed je nier werkt; het is een afvalstof waarvan je nier de hoeveelheid in je bloed laag houdt. Uit die hoeveelheid wordt achteraf teruggerekend hoe hard je nier filtert, en die rekensom gaat ervan uit dat de aanvoer bij iedereen ongeveer gelijk is. Bij een krachtsporter die creatine gebruikt is dat niet zo, en dan geeft de formule een antwoord op een vraag die hij niet gesteld heeft.

Waarom creatine je creatinine optilt

Creatine zit vooral in je skeletspier, als creatine en als creatinefosfaat. Uit die voorraad verdwijnt elke dag een klein deel, ongeveer een tot twee procent, door een omzetting die zonder enzym verloopt en die niet te reguleren is. Wat eruit komt is creatinine, en dat gaat via je bloed naar je nier en je urine.

Daar volgen twee dingen uit. Een grotere voorraad betekent een grotere dagelijkse aanvoer van creatinine, en suppletie maakt die voorraad groter. Dat is ook precies waarvoor je het gebruikt. Hoe je die voorraad vult en hoe lang het duurt voordat hij verzadigd is staat op onze pagina over supplementen voor krachtsporters.

Het effect op je uitslag is daarmee geen bijwerking maar een rechtstreeks gevolg van het werkingsmechanisme. Een atleet met veel spiermassa die creatine gebruikt, heeft een hoger serumcreatinine dan dezelfde persoon zonder dat supplement, bij een nier die niets anders doet.

Wat de studies laten zien

De vraag of er onder dat hogere getal toch schade zit, is op de enige manier onderzocht waarop dat kan: door de filtratiesnelheid te meten met een methode die creatinine niet gebruikt.

Poortmans en Francaux vergeleken in 1999 atleten die al tussen tien maanden en vijf jaar creatine gebruikten met atleten die dat niet deden. Ze bepaalden de glomerulaire filtratie met een gemerkte stof in plaats van met creatinine, en keken daarnaast naar de uitscheiding van ureum en albumine. Op geen van die maten was er een verschil tussen de twee groepen.

Gualano en collega's deden in 2011 dezelfde vraag bij een groep waar het risico wel verhoogd is: patienten met diabetes type 2. In een gerandomiseerde opzet met een placebogroep bleef de gemeten filtratiesnelheid na twaalf weken suppletie onveranderd.

Dat is geen vrijbrief voor iedereen. Bij een bestaande nieraandoening hoort de afweging bij een arts, en dat geldt ook voor wie een nier heeft of medicatie gebruikt die de nier belast. Wat deze studies wel afsluiten is de omgekeerde route: een gestegen creatinine bij een gezonde gebruiker is in zichzelf geen bewijs van schade.

Het tweede probleem: je spiermassa zit niet in de formule

Creatine is maar de helft van het verhaal. De formules waarmee een lab je eGFR berekent, rekenen met je creatinine, je leeftijd en je geslacht. Je spiermassa staat er niet in, terwijl die de aanvoer van creatinine grotendeels bepaalt. Een man van honderd kilo met een laag vetpercentage krijgt daarmee dezelfde rekensom als een man van zestig kilo van dezelfde leeftijd, en komt er ten onrechte slechter uit.

Baxmann en collega's keken in 2008 naar wat spiermassa en lichamelijke activiteit met deze waarden doen. Serumcreatinine bleek mee te bewegen met de hoeveelheid spiermassa en met de inname van vlees. Cystatine C deed dat niet: die waarde hing niet samen met spiermassa en bleef daarmee bruikbaar bij mensen bij wie creatinine vertekend is.

Cystatine C is een klein eiwit dat door vrijwel elke cel in je lichaam met een constante snelheid wordt aangemaakt en door je nier wordt gefilterd. Daarmee vervult het dezelfde functie als creatinine, zonder de gevoeligheid voor spiermassa, voeding en suppletie. Het is geen perfecte waarde, want een niet goed werkende schildklier, corticosteroiden en een hoog vetpercentage verschuiven hem ook, maar die verstoringen zijn andere dan die van creatinine. Dat is wat hem bruikbaar maakt naast de eerste waarde.

De waarden die het onderscheid maken

Vraag creatinine nooit los aan. Deze vier gegevens uit dezelfde afname maken samen duidelijk waar je naar kijkt.

Waarde	Bij aanvoer uit spier en supplement	Bij een nierprobleem
Creatinine	verhoogd, stabiel over metingen heen	verhoogd en vaak stijgend
Cystatine C	normaal; beweegt niet mee met spiermassa	verhoogd
Ureum	normaal tot licht verhoogd bij veel eiwit	verhoogd, samen met cystatine C
Albumine in urine	normaal buiten de dagen na een zware sessie	verhoogd en blijvend

Cystatine C is in dit rijtje de scheidsrechter. Loopt die waarde mee omhoog, dan heeft je supplement niet de hoofdrol en is er een reden om door te kijken. Blijft hij normaal terwijl je creatinine boven de bovengrens staat, dan kijk je naar aanvoer.

Albumine in de urine voegt daar een ander soort informatie aan toe. Creatinine en cystatine C zeggen iets over hoeveel je nier filtert; albumine zegt iets over of het filter lekt. Die twee kunnen los van elkaar afwijken, en bij beginnende nierschade door hoge bloeddruk of diabetes is albumine vaak het eerste dat beweegt. Let wel op het moment van plassen: zware inspanning verhoogt de albumine-uitscheiding tijdelijk, en een uitslag uit de ochtend na een zware sessie is daarmee niet te lezen.

Meet zo dat het getal iets betekent

De meeste discussies over een verhoogd creatinine verdwijnen bij een tweede meting onder nette omstandigheden. Houd deze punten aan.

1. Minstens 72 uur na je laatste zware sessie. Spierschade tilt je creatinine kortdurend op, net als je spier- en leverenzymen.
2. Vraag cystatine C erbij. Zonder die waarde is een verhoogd creatinine bij een krachtsporter niet te duiden en moet je over een maand opnieuw.
3. Geen grote vleesmaaltijd in de uren voor de prik. Gekookt vlees bevat zelf creatinine en verhoogt je serumwaarde een paar uur lang.
4. Goed gehydrateerd. Uitdroging verhoogt zowel je creatinine als je ureum, en dat is precies het patroon dat op een nierprobleem lijkt.
5. Hetzelfde lab. Bepalingsmethoden verschillen genoeg om bij een grenswaarde te bepalen of je uitslag rood of zwart is.
6. Vertel dat je creatine gebruikt. Zonder die informatie wordt je uitslag anders gelezen, en dan volgt er onderzoek dat niemand nodig had.

Je hoeft je creatine niet te staken om een bruikbare meting te krijgen. Stoppen laat je waarde over enkele weken zakken en bewijst daarmee hetzelfde als cystatine C in een afname, met als verschil dat je er een maand voor inlevert. Hoe je een afname plant en welke waarden er verder in een bruikbaar panel horen staat op onze pagina over bloedonderzoek voor sporters.

Wanneer het wel je nier is

Er zijn drie patronen waarbij de verklaring niet in je supplement zit.

Cystatine C loopt mee. Dan gaat het om filtratie en niet om aanvoer. Hoge bloeddruk, langdurig gebruik van ontstekingsremmende pijnstillers en diabetes staan dan bovenaan de lijst.

Je creatinine stijgt over opeenvolgende metingen. Aanvoer uit spier en supplement geeft een hogere waarde die daarna stabiel blijft. Een waarde die in een halfjaar verder omhoog kruipt bij gelijk gewicht en gelijk supplement is een ander verhaal.

Er komt albumine in je urine, buiten de dagen na een zware sessie. Dat hoort bij een arts, ongeacht wat je creatinine doet.

Een categorie verdient aparte aandacht. Bij prestatiebevorderende middelen hoort nierbelasting bij het beeld, en daar staat een verhoogd creatinine zelden alleen: bloeddruk, hematocriet en lipiden bewegen dan mee. Wat daar fysiologisch gebeurt, zonder schema's en zonder aanbevelingen, staat op onze pagina over anabolen en gezondheid.

Wat een verhoogd creatinine niet is

Het is geen reden om met creatine te stoppen. Het supplement is een van de best onderzochte die er zijn, en de uitslag die mensen laat schrikken is het verwachte gevolg van wat het doet. Wat je verandert is je meting en niet je inname.

Het is ook geen los getal. Creatinine betekent iets in combinatie met cystatine C, ureum en albumine in de urine, en pas over meerdere metingen heen. Dezelfde logica geldt bij de spier- en leverenzymen, waar een afname kort na training een uitslag geeft die niets over je lever zegt; dat staat uitgewerkt in leverwaarden ASAT en ALAT verhoogd door sporten.

En het is geen vrijbrief om een afwijkende uitslag weg te wuiven. De verklaring uit dit artikel klopt alleen wanneer je hem hebt aangetoond met de waarden hierboven. Iemand die zijn rode uitslag toeschrijft aan zijn creatine zonder ooit cystatine C te hebben laten prikken, heeft geen verklaring maar een aanname, en dat is in deze hoek het enige dat echt riskant is.